Architektura - definicje.txt

1. Definicje architektury
.
1) Architektura jest sztuką kształtowania przestrzeni (Brunazeli)
3) Architektura to wszystko to co człowiek wykonuje w przestrzeni
3) Pojęcie archietktury pochodzi od greckiego słowa " architekton" (główny budowniczy) . Architektura jest sztuką kształtowania formy w powiążaniu z konstrukcją budowlaną w sposób wktóry orgonizuje przestrzeń niezbędną do zaspokojena moterialnych i duchowych potrzeb człowieka . Kształtowanie się tej umiejętności sięga czasów najdawniejszych, gdy człowiek pierwotny rozpoczął trudną sztukę budowania sobie schronienia przed zimnem , deszczem i dzikimi zwierzętami .
W dziele architektury występują trzy czynniki : Funkcja , konstrukcj i forma . Wszystki trzy muszą z sobą harmonizować ;żaden z nich nie może upośledzać pozostałych .Tym bardziej żaden z nich nie może pozostawać w sprzeczności .
Funkcja jest dostosowaniem do celu jakiemu budowla służy .Celem jest z reguły wnętrze budowli , najczęściej zaś zespół wnętrz powiązanych w niezbędną , użytkową całość ,ważne jest również sąsiedztwo pomieszczeń o szczególnym przeznaczeniu , bez względu na istnienie między nimi lub nieistnienie komunikacji jak równiż naruralne oświetlenie wnętrz.
i otoczenie.
Konstrukcję stanowią wszystkie matrialne części , ściśle powiązane z funkcją i kształtem budowli.
4) Architektura jest świadomym ukształtowaniem przestrzeni w sposób odpowiadający zamierzonej funkcji w określonej konstrukcji i formie. 2.Definicja urbanistyki; Podstawowe funkcje miasta
Określenie "urbanistyka "pochodzi od łacińskiego słowa urbs , oznaczającego miasto i jest dziedziną wiedzy zajmującą się planowaniem i kierowaniem rozwojem osiedli ludzkich . Miasto ma zapewniać podstawowe potrzeby w czterech głównych dziedzinach :
- praca , czyli zatrudnienie dające utrzymanie oraz zapewniające wytwarzanie niezbędnych do życia przedmiotów ,
- ochrona mieszkańców zarówno przed niebezpieczeństwami zewnętrznymi (wojna , przestępczość) jak i klimatycznymi ( budowa mieszkań i urządzeń komunalnych ),
- rekreacja , czyli zapewnienie warunków do wypoczynku biernego (parki , tereny spacerowe ) i czynnego (uczestnictwo w wydarzeniach kulturalnych i sportowych) ,
- komunikacja czyli umożliwienie mieszkańcom korzystania z ww. urządzeń w warunkach rosnącego i zajmującego coraz większą powierzchnię miast.
Wzajemne powiązania oraz proporcje terenów przeznaczonych na spełnienie tych czterech podstawowych funkcji miasta zmieniały się w każdej epoce historycznej i kształtowały różnorodnie zależnie od stopnia rozwoju społeczno gospodarczego społeczeństwa od warunków naturalnych , tradycji regionalnych i innych wpływów zew. 3. Parthenon na ateńskim Akropolu .
Partenon na Akropolu jest najsłynniejszą świątynią dorycką arcydzieła Iktionosa i kallikratesa z połowy V wieku p.n.e..Świątynię poświęcono patronce Aten - Pallas Atenie . Budowano ją z pentelijskiego marmuru przez 14 lat . Stanął na fundamencie z głazów kamiennych przekrytych płytami marmurowymi , które stworzyły podstawę o trzech półmetrowych stopniach obiegających budowlę dookoła W pasach wejściowych dodać musiano stopnie pośrednie . Kolumnada obiegająca zewnętrzny obrys składa się z 50 kolumn niosących 1.5 - metrowy architraw z frezem o 96 tryglifach i 92 metopach. Szczytowe ściany wieńczą tympanony , przedstawiające sceny figuralne: narodziny Ateny i walkę z bogiem morza Posejdonem.Na zewnętrznej ścianie głównego wnętrza świątyni zwanej cellą mistrz idiasz uwietrznił scenę z procesji panatenajskiej, podczas której wierni nieśli płaszcz bogini Ateny . Świątynię podzielono na dwa odrębne wnętrza z wejściem ze ścian szczytowych .W większym - celli stanął posąg dłuta idiasza przedstawiający olbrzymią postać Ateny z kości słoniowej i złota .W drugiej skromniejszej części mieści się skarbiec.
Rys 4.11/ 464. Plan miasta helleńskiego priene.
W okresie archaicznym miasta greckie nie były zakładane według jakiegoś schematu, a raczej narastały drogą spontanicznej ewolucji. Począwszy od V w.p.n.e. rozpoczyna się planowanie miast. Pierwszym znanym urbanistą, autorem wielu założeń miejskich, był Hippodamos z Miletu. Najlepszym przykładem planowania jest budowa jońskiego miasta w Azji Mniejszej PRIENE starannie zaprojektowane w drugiej połowie IV w.pn.e. na terenie o dużym spadku. Ulice w mieście przecinały się pod kątem prostym, tworząc bloki przeznaczone pod zabudowę mieszkaniową. Miały one około 35x47 m. Przy głównej arterii sytuowano rynek (agora) otoczony z trzech stron portykami (stoa). Było to miejsce, gdzie gromadzili się obywatele, aby załatwić interesy i wysłuchać przemówień. Przy rynku znajdował się ratusz z salą obrad; także blisko była największa świątynia. Szkoła połączona ze stadionem znajdowała się na skraju miasta, aby zapewnić młodzieży spokój i dobre warunki. Miasto było skanalizowane, zaś wodę doprowadzano glinianymi rurociągami. Miasto było otoczone murami obronnymi z kamienia, a prowadzące do miasta nieliczne bramy osłonięte były parami wież. Domy w tym mieście składały się z kilku pomieszczeń. Wejście z ulicy prowadziło do pomieszczeń otaczających dziedziniec z podcieniami kolumnowymi. Ściany bez okien oddzielały dom od ulicy i sąsiadów. Główna izba skupiająca całą rodzinę miała ołtarz ofiarny. Nieodłącznym elementem miasta greckiego był teatr. Jego formy ukształtowały się od IV w.p.n.e. Widownia opierała się o naturalne zbocze terenu, miała dość znaczne wymiary (średnica do 150m) i nie była nigdy przekrywana. Miejsca do siedzienia założone na półkolach układano z kamiennych stopni, środek teatru stanowiło okrągłe miejsce dla chóru, za którą znajdowała się przestrzeń dla aktorów. Tłem dla sceny i zamknięciem układu teatru był budynek z salami dla aktorów. 5. Architekrura starożytnego Rzymu
Jako materiał stosowano drewno, cegłę i kamień ciosowy oraz beton, który znalazł szerokie zastosowanie. Beton rzymski cechuje niezwykła trwałość i wodoodporność. Budowle szczególnie reprezentacyjne budowano z jednak kamienia. Rzymianie konstruowali między kolumnami i pilastrami element niosący zwany łukiem. Łuk skonstruowany na zasadzie wąskiego półkolistego sklepienia kolebkowego przenosi obciążenia przekazując je na filary. Kolumny stanowią element dekoracyjny połączony z konstrukcją ściany lub dostawiany do niej. Zasada pracy łuku i jego zastosowanie do przenoszenia nawet bardzo dużych obciążeń pozwala na rozwój konstrukcji budowlanych i inżynieryjnych w skali dotąd niespotykanej.
W budowlach rzymskich stosowano przeważnie łuki pełne - tworzące półkola, których strzałka równa się połowie rozpiętości. Łukowe przekrycie otworu mające charakter konstrukcyjny tworzy łęk. Łęki wykonywano z cegły lub kamieni w kształcie klinowym. Układano je z elementów w formie tępych klinów zwanych klinieńcami. Kamień zamykający łuk z góry nosi nazwę zwornika lub klucza. Konstrukcja łuku ograniczona jest z przodu płaszczyzną czołową, od dołu płaszczyzną podniebienną i od góry grzbietową. Płaszczyzna oporu nosi nazwę wezgłowia. Przejście z pionu filaru na krzywą łuku akcentowano małym gzymsem tworzącym impost, czyli znaczną podstawę łuku.
Sklepienie kolebkowe - ma kształt połowy walca przeciętego w osi poziomej. Promień łuku, którym je zakreślamy, daje rysunek półkola. Układa się je z ciosowych klińców, zgodnie z zasadą wiązania z mijaniem się spoin. Kolebka opiera się na podłużnych murach przejmujących obciążenie, przenoszone od rozporu sklepienia.
Sklepienie krzyżowe - powstało z przenikania się pod kątem 900 złożonych w kwadracie dwóch sklepień kolebkowych, o jednakowej rozpiętości i wysokości. Linie sił cisnących skupiają się na przekątnych powstałych z przecięcia się kolebek. Przenoszone są one na 4 punkty podparcia. Zastosowanie w czterech narożach filarów podpierających, zamiast ścian oporowych występujących w sklepieniu kolebkowym było dużym osiągnięciem, które umożliwiło swobodniejszą kompozycję przestrzenną przekrywanego wnętrza.
Sklepienie klasztorne - powstało również z przenikania się dwóch kolebek złożonych w kwadracie tylko zamiast oparcia na czterech filarach wymaga oparcia na czterech ścianach. Stosowane rzadziej ze względu na ciężar.
Sklepienie żaglowe - zbudowane na kwadracie wpisanym w koło. Konstrukcja sklepienia ograniczona w rzucie kwadratowym opiera się na narożach, stanowiących cztery punkty podparcia. Sklepienie to konstruuje się promieniem równym połowie przekątnej rzutu, nad którym się wznosi. W tym układzie przekrój pionowy przeprowadzony w dowolnym kierunku daje obrys półkola, przekrój zaś poziomy na każdej wysokości - koła.
Sklepienie półkoliste - (kopuła rzymska) powstało przez zbieżne ku środkowi ułożenie klińców, tworzących podniebienie o kształcie połowy kuli. Podstawą jego jest mur pełny założony na obwodzie koła lub ośmiokąta. Stosując ośmiokąt uzyskuje się płynne przejście w czaszę przez specjalne wysklepienie narożników. Zmniejszenie ciężaru własnego kopuły uzyskiwano przez stopniowe ścienianie jej grubości ku górze.
Naprężenia powstające w układzie kopuły są przede wszystkim ściskające, co umożliwia przekrywanie taką konstrukcję dużych przestrzeni, opierając je na stosunkowo niezbyt grubych murach.
Porządki rzymskie
Porządek toksański - przyjęto od etrusków, wysokość kolumn wynosi do 14 modułów, czyli jest to porządek smuklejszy od pierwszych proporcji najmasywniejszego porządku greckiego. Trzon ma zazwyczaj powierzchnię gładką bez kanelowania.
Porządek rzymsko-dorycki- smuklejszy od porządku doryckiego, wysokość kolumn wynosi 16 modułów. Trzon jest żłobkowany, różni się jednak od doryckiego wykończeniem żłobków u góry i od dołu miękką linią łukową. Przejście trzona w kapitel zaznacza jak w porządku toksańskim wałek na trzonie kolumny.
Porządek rzymsko-joński- wysokość kolumny 18 modułów, wyraźniejsze różnice w ukształtowaniu głowicy. Połączenie wolut przechodzi w linii prostej, a nie lekko wklęśniętej jak w porządku jońskim. ]
Rzymianie oprócz stosowanych już przez Greków kolumn narożnych wprowadzili głowicę przekątniową. Woluty wychodzą z niej w cztery naroża w osiach przekątnych. Echinus zdobią z każdej strony po trzy wole oczka. Ślimacznice otrzymują dekorację w postaci stylizowanych wychylonych listków Miejsce schodkowych przepasek zajmuje pasek z listków z opaską. Architraw podzielony jest na trzy poziomo cofające się elementy. We frezie natomiast znika podział na tryglify i metopy.
Porządek rzymsko-koryncki - jest bardziej dekoracyjny niż porządek grecki. Kolumny są smuklejsze. Wysokość może wynosić 20 modułów i więcej. Najczęściej stosowany przez Rzymian, ze względu na szczególnie reprezentacyjną formę. Grecy używali go niezmiernie rzadko. Głowica ma kształt kielichowy z wyraźnie zaznaczonymi dwoma rzędami liści akantu oraz z wychylającymi się u góry drobnymi ośmioma wolutkami. W ukształtowaniu tej głowicy występują odmiany o wzbogaconym motywie roślinnym. Architraw o podobnym podziale jak w porządku rzymsko-jońskim ma często środkowy pas dekorowany.
Porządek kompozytowy - trzon i baza ukształtowane są podobnie jak w porządku rzymsko-jońskim. Trzon ustawiony na bazie może być gładki lub kanelowany, przy czym często kanelowanie obejmuje tylko 2/3 wysokości trzonu. Głowica ma charakter wybitnie dekoracyjny. Składa się z elementów występujących w kapitelach porządku jońskiego i korynckiego. Górna część głowicy jest uformowana z przekątniowo ustawionych wolut, dolna - z wyraźnie wyprofilowanych liści akantu. Ten najbardziej dekoracyjny porządek z zasady otrzymuje pod kolumnami podstawę zwaną cokołem lub piedestałem.
Przykłady budownictwa starożytnego Rzymu.
Budowniczowie rzymscy sytuowali większość obiektów na terenach o zabudowie zagęszczonej. Najbardziej eksponowaną częścią budynku była elewacja frontowa. Pozostale ściany traktowano skromniej. Największym przykładem mistrzowskiego budownictwa przez Rzymian sklepień jest monumentalna budowla zwana Panteonem która założona jest na rzucie koła i przekryta ogromną kopułą ceglaną. Charakterystycznym elementem jej konstrukcji jest układ ceglanych pierścieni stopniowo zwężających się ku górze. Siątynia ta powstała w 27 r.p.n.e. Rozpiętość kopuły wynosi 43,5m. Wprowadzone w sklepienie kasetonowanie stanowi przykład świadomie przeprowadzonego połączenia plastykiwnętrz z konstrukcją. Całkowita wys. budowli 45 m, a partyku 25 m do szczytu tympanonu.
Także gorbowce wzniesione przez arystokrację rzymską mają swoisty charakter monumentalny. Najsłynniejszy grobowiec Cecylii Metelli na Via Appia z I w.p.n.e. ma kształt olbrzymiej rotundy, ustawionej na kwadratowej podstawie i zwieńczonej gzymsem.
Budownictwo użyteczności publicznej
Bazyliki - były to budowle o piętrowej wydłużonej bryle. Mniejsze budowano jednakowo, większe dzielono dwoma lub czterema rzędami podpór, tworząc układ troj- lub pięcionawowy. Przykładem bazyliki pięcionawowej jest Basilica Julia z połowy I w.p.n.e.
Jedną z największych bazylik jest bazylika Trajana z główną nawą otoczoną podwójną kolumnadą. Rzut poziomy ma wymiary 55x117 m.
Budownictwo pałacowe - zdumiewa rozmachem założeń i przepychem, z jakim je urządzano. Na przykład pałac Augusta wzniesiony na Palatynie zajmuje powierzchnię 4 ha. Poałac Dioklecjana w Splicie o podobnej powierzchni, założony na prostokącie, ma kształt obozu warownego otoczonego grubym murem i basztami.
Termy - łaźnie antyczne - zakładane na olbrzymich powierzchniach miały bardzo szeroki program użytkowy. Oprócz łaźni i pralni mieściły się w nich sale gimnastyczne, pokoje muzyczne, bibliteki, restauracje, ogrody itp. Były wyjątkowo bogato zdobione rzeźbami i mozaikami wykonywanymi z marmurów i brązów. Przykładem mogą być termy Dioklecjana w Rzymie z końca III w.n.e., zbudowane na powierzchni 5.7 ha. Miały one cały kompleks urządzeń. Dziś pozostały po nich ruiny. Termy Karakali powstały w Rzymie w II w.n.e.. Całość składająca się z dziedzińców, urządzeń sportowych, gospodarczych itp. obejmowała około 12 ha. Były wyposażone z wielkim przepychem. Do komunikacji między pomieszczeniami służyły wewnętrzne dziedzińce.
Teatry - wznoszono je tutaj jako budynki, a nie kuto w skale jak w Grecji. Układ ich wzorowano na założeniach Greckich.
Cyrki - cieszyły się większym powowdzeniem niż teatry. Miały kształt wydłużony ze względu na rozgrywające się w nich zawody konne. Amfiteatr oddzielony był od areny zawodników głębokim rowem, zapewniającym bezpieczeństwo widzom. Największy - Circus Maximus długości 650 m, o piętrowych trybunach, mógł pomieścić ćwierć miliona widzów.
Amfiteatry - Budowle te miały założenie centralne, którego środek stanowiła arena w kształcie eliptycznym. Dookoła niej obiegały stopnie widowni, wzosząc się wysoko w górę. Przykładem jest słynne Kolosseum budowane przez Wespazjana, a zakończone w 82 r.n.e. Mieści około 50 tyś widzów, imponuje owalnym masywem swoich murów. Rzut poziomy ma kształt elipsy o średnicach 155 i 187 m. Ściany zewnętrzne niosą cztery rzędy porządków na czterech gigantycznych kondygnacjach (łączna wysokość 48,5m). Na każdej z trzech niższych kondygnacji Kolosseum umieszczono osiemdziesiąt sztuk półkolumn reprezentujących kolejno porządek rzymsko-dorycki, rzymsko-joński i rzymsko-koryncki. Są one związane z układem konstrukcyjnym filarów i łuków nośnych, czyli arkad. Wnętrze kolosseum wypełnia olbrzymia niecka amfiteatru.
Przykładem wspaniałych budowli Rzymskich m,ogą być także: Akwedukty, Łuk Tytusa w Rzymie, Łuk Septimusa Sewera itp.
7. Architektura romańska.
W ostatnich latach X i XI wieku pojawia się sztuka romańska i trwa do XIII w. Kształtuje się ona wśród ludów mówiących językami romańskimi powstałymi na podłożu łaciny, oraz narody germańskie: Niemcy i Anglicy. Dlatego też określenie "romańska" nie jest ścisłe.
W najwcześniejszych budowlach romańskich stosowano gruby mur z kamienia łamanego. Dzięki ulepszeniu narzędzi oraz postępom w umiejętnościach kamieniarzy, w XI w. wznoszono mury z dużych regularnych bloków o starannie opracowanej powierzchni. Wiele budowli miało ściany obustronnie licowane płytami ciosowymi z wnętrzem wypełnionym luźnym kamieniem i zalanym zaprawą wapienną . Narożniki, obramienia otworów i gzymsów miały bardzo staranną obróbkę. Odmianą stylową było budownictwo ceglane spotykane zwłaszcza na ubogich w kamień terenach Europy północnej i środkowej. Dach romańskie były dość płaskie, o spadku około 30?. Kryto je słomą, gontami , grubą dachówką, a także blachą ołowianą stosowaną na dachach kościelnych. W konstrukcjach wzorowano się na sklepieniach rzymskich, bizantyjskich i perskich czyli stosowano sklepienia kolebkowe, krzyżowe, kopuły na trompach i pendentywach. sklepienie kolebkowe miało najczęściej przekrój półkolisty . Długie kolebki , wzmacniano pasami sklepiennymi - gurtami. Sklepienie krzyżowe podlegało dalszym udoskonaleniom. Powstałe na krawędziach przecięć dwóch kolebek szwy sklepienne wzmacniano żebrami z kamienia lub cegły profilowanej. Przekrycie sklepieniem krzyżowym z żebrami ponad planem kwadratowym doprowadziło do powstania systemu wiązanego, w którym kwadrat pola sklepionego nawy głównej odpowiada dwom kwadratom pól naw bocznych. Architektura romańska charakteryzuje się prostotą i jasnością kompozycji. Poszczególne części budynku sprowadzano do kształtu brył geometrycznych: sześcianu, walca, ostrosłupa, kuli, stożka itp., za pomocą których osiągano niezwykle bogate sylwety i kompozycje przestrzenne. Układ zewnętrzny ściśle odpowiadał podziałowi wnętrza, tak że plan budynku można było odczytać po obejrzeniu całości z zewnątrz. Dekoracja elewacji była bardzo skromna, podobnie traktowano wszystkie ściany. Elewację wejściową podkreślału zwykle: dwie wieże wtopione w bryłę budynku, portal i rozeta.
Okna były niewielkie, nie rozrywające ścian, górą półkoliście przesklepione. Miały ościeża rozchylone do wnętrza i na zewnątrz w celu lepszego oświetlenia pomieszczeń. Często łączono je po dwa ( biforia) trzy (triforia), a poszczególne otwory oddzielały od siebie kolumienki. Wielkie okrągłe okna zwane rozetami umieszczone nad wejściem zachwycały rysunkiem i kolorami szkiełporawionych w ołów.
Drzwi były znacznie mocniej akcentowane niż okna. Oprócz form skromnych nadawano im też bogate wypoażenie architektoniczne i rzeźbiarskie. Portale romańskie schodkowe z szeregiem uskoków kierowały wchodzącego ku wnętrzu. Stojące we wnękach kolumienki łączono parami za pomocą archiwolt tworzących zamknięcie całości ponad tympanonem.
Typowym układem kościoła romańskiego była bazylika o trzech lub pięciu nawach wyworzęca się z tradycji bazyliki starochrześcijańskiej. Jednocześnie budowano też wiele małych kościołów jednonawowych. Po stronie zachodniej umieszsczano wejście z przedsionkiem. Od wschodu nawa główna przedłużona poza ramiona transeptu tworzyła prezbiterium zakończone apsydą. wraz z rozwojem zakolów w X w. powstała konieczność zwiększenia liczby ołtarzy w kościołach klasztornych.
Największym osiągnięciem budownictwa romańskiego we Włoszech jest katedra w Pozie zbudowana w XI w. Bazylikę trójnawową przecina równiez trójnawowy transept. SkrzyZowanie to wieńcz kopuła . Z boku stoi dzwonica - krzywa wieża, pięknie ozdobiona okrążającymi ją galeriami.Innym przykładem wzniesionym w Wenecji jest katedra św. Marka. Ma ona plan krzyża równoramiennego, pięć kopuł, a wewnątrz wspaniałe mozaiki.
Polska sztuka romańska kształtowała się pod wpływem Zachodu. Odnalezienie jej śladów kest trudne, ponieważ w czasach póżniejszych wiele obiektów uległo zniszczeniu lub przebudowaniu. Nieliczne pozostałości budowli świeckich jest fragmenty muru obronnego grodu w Wiśnicy. Przykładami budowli sakralnych z najwcześniejszego okresu są rotundy z apsydami jak kościółek Św. Feliksa i Adaukta z X w. na Wawelu, rotunda z czasów Mieszka I w Gnieźnie, Mury tych budowli wznoszono prymitywną techniką z nie obrobionych kamieni. Wnętrza przypuszczalnie tynkowano i polichromowano lub okładano płytkami ceramicznymi. W połowie Xi w. wzniesiono pierwsze bazyliki o pełnym progranie architektury romańskiej, jak np. bazylika Św. Gedeona na Wawelu Fundowana przez bolesława Chrobrego . Innymi przykładami są kości Św. Andrzeja w Krakowie, zabudowania klasztorne w Sulejowie, Jędrzejowie, Wąchocku, Mogile. 8. Miasta średniowieczne.
Lokacja miasta średniowiecznego musiała spełniać podstawowe warunki obrony. Na obszarze dawnego kmperium rzymskiego w miejscu starych rzymskich miast i obozów powstały nowe miasta np. Aosta .. Początkowo miały one prawidłowy układ obozu, orientowany według stron świata, przecięty dwiena prostopadłymi arteriami oraz szereg prostokątnych działek. Z biegiem czasu układ zabudowy stawał sięcoraz bardziej swoboeny, zatracał siędawny, prosty przebieg ulic.
Rozplanowanie miasta Sredniowiecznego ściśniętego murami obronnymi akcentowało główny element kompozycyjny układu - prostokątny rynek - znajdujący się przy głównych ulicach różniżcych sięod innych szerokością i zabudową oraz sposobem przeprowadzenia . Stanowił on podstawowy węzeł komunikacyjny wewnątrz miasta. Rynek otoczony wieńcem domostw najznakomitszych obywateli, skupiał najważniejsze budowle publiczne: kościoły, sukiennice, ratusz. Znakomitość ratusza podkreślały wierze ratuszowe, stając się ważnym akcentem sylwety średniowiecznego miasta. Wąskie, tworzące siatkę prostokątów i wieloboków uliczki oblepione ciasną obudową prowadziły z rynku ku bramom. Bezpieczeństwo miasta, jego zamożność i ważność reprezentowały mury obronne z całym systemem wież, bram i baszt - obwarowane na zewnątrz wałami z fosą napełnioną wodą i ogrodzone częstokołem. Grube, potężne i wysokie mury miały na górze od wewnątrz uskok tworzący kryte przejście dla straży miejskiej, wieńczyły je zębate wycięcia - zwane blankami. Drewnianą konstrukcję wysuniętą na wspornikach na zewnątrz muru - zwano hurdycją. Ułatwiała ona pionową obronę przed napastnikami przez otwory w podłodze. Konstrukcję o podobnej zasadzie, ale murowaną wysuniętą na konsolach zwano machikułą.
Na terenie Polski starsze grody obronne wznoszono na terenach trudno dostępnych , wśród bagien , nad rzekami , rzadziej na wzniesieniach . Rozwój wymiany towarowej spowodował powstanie osad targowych położonych przy traktach. Osady te nie miały własnych umocnień i były powiązane z grodami. Nowo powstające miasta były lokalizowane na prawie niemieckim - były z góry zaplanowane, miały prawidłową sieć komunikacyjną , regularnie przeprowadzony podział działek budowlanych. Do szybszego rozwoju miast w Polsce przyczyniło się zastosowanie cegły co pozwoliło na szersze stosowanie konstrukcji murowych i umożliwiło fortyfikację większych terenów nawet na obszarach , których dotychczas nie można było bronić. 9. Architektura gotycka.
Architektura gotycka jest ostatnim stylem budownictwa w średniowieczu. Jej rozwój przypada na okres dojrzałego i późnego średniowiecz. Styl ten ukształtował się we Francji w połowie XII w. już pod koniec stulecia pojawił się w budownictwie angielskim. W XIII wieku rozprzestrzenił się w szeregu krajów europejskich, m.in. w Europie Środkowej oraz Skandynawii. Nazwę swoją architektura gotycka wywodzi od barbarzyńskiego plemienia Gotów, chociaż ci nie mieli z nią nic wspólnego. Określenie - architektura gotycka - rozpowszechnili Włosi, nazywając tak nowy kierunek, którego odrębne i bardzo swoiste formy uznali za wykwit barbarzyństwa.
Jako zasadnicze cechy gotyku, które określają styl, można wymienić:
1. Zdecydowane wyodrębnienie elementów konstrukcyjnych, którymi są żebra i filary, od elementów wypełniających, tj. pól wypełniających sklepienia i ścian.
2. Lekkość sklepienia i jego konstrukcja pozwalająca na przekrywanie dużych przestrzeni o dowolnych rzutach.
3. Zapewnienie stateczności nawet bardzo wysokim nawom, przez zastosowanie systemu łuków przyporowych i skarp.
4. Przez zastosowanie zasady konstrukcji szkieletowej, możliwość uzyskania dużych rozpiętości przy rozstawie podpór i znacznych wysokości, co gwarantuje przestrzenność wnętrz.
5. Możliwość dobrego oświetlenia wnętrz otworami o dużych powierzchniach przeszklenia.
6. Znaczne uproszczenie rzutu w odniesieniu do poprzedniego okresu.
W układzie rzutu kościołów gotyckich przeważają założenia na krzyżu łacińskim o trzech lub rzadziej pięciu nawach. W konstrukcjach budowli tego okresu występują dwa zasadnicze systemy - bazylikowy i halowy. W rzutach poziomych bardziej rozwiniętych układów trójnawowych występują nawy poprzeczne z wydłużonym prezbiterium. Prezbiteria mogą być prostokątne, zakończone absydą półkolistą lub wieloboczną z wieńcem promieniście ułożonych kapliczek. Wzdłuż nich prowadzi obejście otoczone kaplicami. Do potężnych brył katedr przylega cały ich wieniec o kształcie prostokątnym lub owalnym, wbudowany między wieże sił.
Wieże wznoszą się na skrzyżowaniu naw oraz wychodzą na ścianę frontalną. Nad portalem wejściowym zjawiają się jedna lub dwie wieże. Czworoboczny kształt podstawy wież zmienia się z czasem, pnąc się ku górze w ośmioboku. Ściany wież wzmacniają , dostawione do boków lub naroży, cofające się ku górze filary przyporowe. Piętra są zaznaczone ostrołukowymi otworami.
Zamki w okresie gotyckim miały także charakter obronny. Zamek będący siedzibą feudała nie zawsze miał układ regularny. Jednak główne elementy jego założenia otrzymały obrys zbliżony do prostokąta. Tę formę miał głównie dziedziniec. Przekryciem stosowanym najczęściej był drewniany strop belkowy. W większych pomieszczeniach podtrzymywał belki jeden lub kilka podciągów zwanych sosrębami.
Materiał, konstrukcja.
Materiałem budowlanym z którego wykonywano ściany zależnie od warunków miejscowych , była cegła palona i kamień ciosowy. Na północy budowano przeważnie z cegły, na południu z kamienia. Detale architektoniczne, tak bogate w gotyku, wycinano w kamieniu lub wykonywano z czerwonej prasowanej cegły, zwanej kształtówką o najróżniejszych formach i profilowaniu. Nietynkowane, ceglane ściany tworzą charakterystyczny rysunek wiązania zwanego od nazwy okresu - gotyckim , a także polskim. Powszechnie stosowany łuk ostry pozwala na łatwe przekazywanie sił ze sklepień na podpory. Architekturę tego okresu charakteryzuje lekkość, strzelistość i dynamizm form. Nad otworami także pojawia się łuk ostry. W rozwiązaniu płaszczyzn ściennych panuje przewaga linii pionowych, czyli wertykalizm. W bryle, na linii osi filarów, zjawiają się łuki przyporowe przybierające w bogatszych rozwiązaniach mocno eksponowane formy. Są to charakterystyczne cechy architektury sakralnej gotyku.
W układach bazylikowych występuje tendencja do zdecydowanego podwyższania nawy głównej w stosunku do bocznych. Przy strzelistości i smukłości filarów niosących ściany tej nawy, występujące wiły skośne muszą być przeniesione na fundamenty przez zewnętrzny system przyporowy. W celu odciążenia filarów i ścian budowniczowie gotyku wprowadzają specjalne konstrukcje przyporowe przy ścianach zewnętrznych budowli. Tworzą one wieże sił i system łęków odporowych , przenoszący siły powstałe w wyniku ukośnego parcia sklepień.
Układ halowy polega na odmiennej zasadzie, którą łatwo można odczytać w przekroju pionowym budowli. Nawy boczne , równie wysokie jak główna , przekazują parcie jej sklepień na boki - mocnym zewnętrznym przyporom. Ich ustawienie wzdłoż ścian zewnętrznych odpowiada ściśle ułożdniu zbiegających się żeber.
Najwybitniejszym osiągnięciem budowniczych gotyku jest sklepienie żebrowe. Zastosowanie żebra, jako samodzielnego elementu nośnego, prowadzi konsekwentnie do zerwania z kanonem przekryć ograniczonych wyłącznie do pól kwadratowych . Żebra tworzą samodzielne łęki, na których opierają się kolebki sklepienia. Przekroje żeber mogą być zróżnicowane w zależności od roli, którą spełniają w sklepieniu. Żebra, oprócz podstawowego znaczenia konstrukcyjnego, są także bardzo ważnym w tym stylu elementem dekoracyjnym.
Forma.
Otaczający na zewnątrz budowlę gotycką zespół elementów , do których należały: przypory, łuki oporowe, arkady, otwory okienne i porale wejściowe czy też znajdujące się we wnętrz głowice , służki, żebra , zworniki, stanowiły powierzchnie, na których umieszczano niewyczerpaną wprost obfitość motywłw dekoracyjnych i figuralnych. Bogaty wystrój rzeźbiarski podkreślał smukłośćgotyckiej bryły, potęgował wrażenie lekkości. Rzeźbiarskie elementy w kształcie zwiniętych pączków lub liści tak zwane żabki zdobiły wszelkie pochyłe krawędzie dachów, wierzyczek, wimperg , których zakończenie stanowiła iglica ozdobiona kwiatonem. Wierze , przypory , naroża, szczyty, portale wieńczyły strzliste wieżyczki o czworobocznym trzonie z daszkiem zwane pineklami. Dachy gotyckie , zwłaszcza nad nawami środkowymi były bardzo wysokie . Ich szczyty rozwiązane jako formy ozdobne: sterczynowe, schodkowe, wnękowe. W kościołach halowych wymagających olbrzymiego dachu dzielono go niekiedy kryjąc osobno każdą nawę. W zachodniej elewacji dominującą rolę odgrywały wieże, które w wielu obiektach nie zostały w pełni zreakizowane. Ponad trzema lub pięcioma wielkimi portalami oddzielona od nich galerią , często zdobioną posągami umieszczona jest okazała rozeta. Ogromne portale zapraszają do wejścia uskokami pełnymi świętych postaci, nad którymi zamykają się ostrołukową lknią bogato zdobione laskowania .
Elementem nośnum konstrukcji wewnątrz kościoła są filary międzynawowe wiązkowe i przyścienne. Filary wiązkowe zbierają poprzez żebra ciężar sklepienia. Ich kwadratowy lub ośmioboczny trzon wzbogacają służki odpowiadające elementom niosącym sklepienie.Głowica miała kształt kielichowy o formach roślinnych w otoczeniu podobnych głowic zdobiących służki. Przykładami architektury gotyckiej są : Katedra Notre Dame w Paryżu, Katedra w Kolonii , Ratusz w Sienie, Pałac Dożów w Wenecji. Natomiast w Polsce : Kaplica Św. Jadwigi w Trzebinie, Katedra na Wawelu, Katedra w Gnieźnie i Kolegiata w Wiśnicy.
10. Plan renesansowego miasta Palma Nuowa. Po udoskonaleniu artylerii wynikła konieczność wykonywania w miejsce wysokich murów, zacznie niższych. Otaczane one były szeroko zakładanymi fosami i wałami ziemnymi natomiast na zewnątrz miasta wysunięte zostały bastiony o zarysie wielobocznym lub "sercowym". Zadaniem ich była osłona ogniem przede wszystkim muru podłużnego tzw. kurtyny. Z tym wszystkim wiąże się powiększenie obszaru miasta. Powstała wtedy we Włoszech koncepcja miasta "idealnego" z powiązania nowoczesnego geometrycznego zarysu fortyfikacji z dążeniem do geometrycznego układu placów, ulic i zieleńców. Miasta takie musiały być budowane od nowa i rozwiązywały problem obronności komplikując jednocześnie zabudowę i organizację życia cywilnego. Zrealizowanym przykładem takiego miasta jest nieduża forteca "Palma Nuowa" pomysłu Vincenca Scamozziego na północ od Udine.
Koncepcja miasta oparta jest na bazie dziewięciokąta foremnego ogrodzonego murem z dziewięcioma wysuniętymi bastionami w kształcie serca. Mury otoczone są fosą o zarysie dziewięcioramiennej gwiazdy. Do miasta prowadzą trzy drogi z fosami. Wewnątrz miasta ulice ułożone są promieniście od centrum znajdującym się w rynku w kierunku wierzchołków oraz środków boków. Kwartały zabudowy wydzielone są przez równoległe do boków ulice. Place znajdują się w każdym wierzchołku i między wybranymi czterema kwartałami. 11. Katedra we Florencji. Na północ od Rzymu znaczne zasługi na polu budownictwa kładą franciszkanie i w nieco mniejszym stopniu dominikanie. We Florencji po kościele Św. Krzyża spośród kościołów sklepionych wyróżnia się słynna katedra florencka pod wezwaniem Najśąwiętrzej Marii Panny. Budowa rozpoczęta przez Arnolfo di Cambio nie została ukończona za jego życia . Część gotycka , korpus, jest bazyliką trójnawową o czterech przęsłach , w nawie głównej prawie kwadratowych. Wąskie nawy boczne są smukłe. Powyżej łęków międzynawowych pozostaje w nawie głównej mało miejsca na okna są one koliste i niezbyt duże. Dzięki stosunkowo niewielkiej różnicy wysokości naw problem zabezpieczenia przed rozparciem murów międzynawowych nie był trudny. Mury nawy głównej są wsparte przyporami częściowo wiszącymi w węzłach naw bocznych. resztę sił rozpierających biorą na siebie mocne kotwy stalowe we wszystkich trzech nawach. Problem kopuły nad skrzyżowaniem naw katedry rozwiązał w 1418r Filip Brunelleschi. Wykonana w ciągu pół wieku drewniana konstrukcja ma przekrój ostrosłupowy, żebrowy i gotycką latarnię. 12.Renesansowy Zamość Bernarda Maranda. U nas w dobie renesansu dopiero miasto stało się dziełem sztuki, zyskując w pełni zaplanowany kształt, dostosowany nie tylko do funkcji użytkowych-handlowych, wytwórczych, obronnych, komunikacyjnych - i ideowych, zwłaszcza kulturowych , a także reprezentacyjnych, związanych z życiem grup miejskich, ale równocześnie zgodny z przyjętymi zasadami plastyczno-przestrzennego formowania. Renesansowa teoria "miasta idealnego" podkreślała znaczenie w pełni regularnej, jednorodnej przestrzeni, zakładała operowanie kwadratem i kątem prostym oraz zasadą symetrii. Złożonym przykładem tej teorii jest miasto Zamość. Zostało ono zbudowane przez hetmana wielkiego koronnego Jana Zamojskiego. Zamojski i Bernaro Morando z Wenecji podjęli się realizacji miasta użytkowego, reprezentacyjnego i obronnego podlegającego zasadom renesansowej kompozycji urbanistycznej. W ostatecznej kompozycji zabudowa rozwinęła się na płanie regularnego prostokąta, wpisanego w pięciobok. Rezydencja na planie prostokąta została osiowo związana z miastem i jednocześnie od niego odsunięta przez oparcie prostokąta obwarowań o jeden bok pięciokąta. Jest to wynikiem powiązania zasady centralności z osiowością. Ośrodek części miejskiej stanowi rynek o wymiarach 100x100m z ulicami wychodzącymi zeń na przedłużeniu pierzei równoleżnikowych na linii zachód-wschód. Ulica północna prowadzi do małego rynku 50x50m Solnego , południowa do Wodnego. Regularna zabudowa przewidywała kilka wielkości działek zależnie od potrzeb użytkowników. Przewidziano wzniesienie 200 domów i ulokowanie ludności ubogiej na przedmieściach oraz bardziej uciążliwych zakładów. Dla zabudowy indywidualnej wzorcowy miał być dom podcieniowy, piętrowy dla rynku i parterowe dla bocznych ulic. W 1579r wzniesiony został zamek. Na obrzeżu miasta ,w części południowej powstał kościół farny zwróconą w stronę zamku fasadą. Ratusz kilkakrotnie przebudowywany zastał postawiony na pierzei północnej rynku-głównego placu targowego. Zgodnie z zasadą wielowyznaniowości wzniesiono wiele świątyń i cerkwi. W ostatecznym wyniku rynek otoczony został ośmioma budowlami kościelnymi na miejscu domów mieszkalnych. Zamość od początku miał charakter obronny. Objęty został fortyfikacjami typu nowowłoskiego , z obszernymi bastionami - pięcioma przy moście i dwoma przy zamku. Zamość ostatecznie był miastem niedużym i takim pozostał. Rozbudowa jego została ograniczona przez funkcję twierdzy. 13. Architektura renesansowa w Polsce. Do Polski odrodzenie dotarło wcześniej niż do Francji i Niemiec poprzez dwór Zygmunta I , który utrzymywał żywe kontakty z Węgrami będącymi już w XV w. pod wpływem nowych prądów. Dalsze sprzyjające warunki rozwoju renesansu powstały przez małżeńsywo Zygmunta I z Boną Sforza. Nawiązano wówczas bliższe stosunki z Włochami, skąd przybywali do Krakowa liczni artyści i tworzyli dzieła dla dworu królewskiego, arystokracji i bogatego mieszczaństwa. Nowa sztuka nie miała jeszcze wówczas odbiorców wśród szerszych warstw społeczeństwa, wiernego nadal sztuce gotyckiej, trwającej na niektórych terenach do końca XVI w. Obok w pełni gotyckich dzieł świeckich i sakralnych kształtowały się obiekty , w których z nowymi zasadami kompozycji i dekoracji współistniały formy gotyckie. Jednocześnie w Krakowie powstały już dzieła renesansowe o czystych cechach florenckich. Podążając w tych dwóch kierunkach powoli nowy styl upowszechnił się i nabrał swoistych cech rodzimych. Po 1550 r. sztuka renesansowa popierana przez dwór królewski zawiązana była już mocno z życiem kraju. Do najwcześniejszych budowli renesansowych w Polsce należy zamek na Wawelu przebudowany w latach 1507-1536 (autorzy przebudowy- Franciszek Florentczyk i Bartłomiej Berecci). W zamku Wawelskim zbudowano pierwszy poza terenem Włoch wielopiętrowy dziedziniec arkadowy. Zrealizowano w nim renesansową ideę jednolitej kompozycji o lekkich i wytwornych proporcjach i uzyskano równocześnie reprezentacyjny charakter oraz wygodę w użytkowaniu. Poziomy układ elewacji dziedzińca podkreślają dwie kondygnacje arkad; trzecia znajdująca się pod mocno wysuniętym okapem ogromnego dachu ma nadzwyczaj smukłe proporcje zaakcentowane przez podwójne wysokie słupy. Są one w środku "przewiązane" i zakończone "dzbanuszkami kamiennymi" podpierającymi płatwie dachu. Obramienia okienne portale, a nawet proporcje tej kondygnacji zachowały jeszcze pewne cechy gotyku. Następne wybitne dzieło "krakowskiego" odrodzenia to kaplica zygmuntowska dobudowana do południowej nawy katedry w Krakowie w latach 1519-1531 przez Bartłomieja Berecciego; ma ona cechy czystego renesansu włoskiego z prawidłowymi proporcjami porządków i podziałów ścian. Elementy architektoniczne wnętrz pokrywają ornamenty o charakterystycznych motywach roślinnych. Za przykładem Wawelu przebudowano wiele zamków królewskich i magnackich, np. w Szydłowcu, Ogrodzieńcu, Brzegu, Pieskowej Skale, lub wybodowano nowe, jak np. w Niepołomicach, Baranowie, Krasiczynie i wiele innych. Wszystkie one miały jeszcze aż do późnego renesansu cechy obronne budowli gotyckich. Obok zamków powstały skromniejsze rezydencje jako dwory obronne, zaś w miastach piękne renesansowe kamienice, które do dziś są ich dumą i ozdobą, m. in. w Krakowie, Kazimierzu n. Wisłą, Jarosławiu; ratusze w Sandomierzu, w Poznaniu czy Zamościu. Jedną z typowych form polskiego renesansu jest attyka, ozdobna ścianka wznoszona ponad gzymsem wieńczącym budynek i kryjąca z zasady dachy pogrążone. Jedną z najwcześniejszych jest efektowna attyka krakowskich sukiennic. Bogaty wystrój renesansowych elewacji oprócz attyk i ozdób rzeźbiarskich przejawił się także w pokrywaniu ścian plichromią lub dwubarwnymi tynkami (włoskie sgraffito). Technika ta polega na pokryciu muru kilkoma (zwykle dwiema) warstwami barwnego tynku i na wydobyciu rysunku przez częściowe zeskrobanie wilgotnych warstw wierzchnich z odsłonięciem inaczej zabarwionej warstwy spodniej. W okresie gotyku zbudowano wiele kościołów, dlatego więc w renesansie wznoszono stosunkowo ich niewiele. Częściej natomiast budowano do już istniejących kościołów boczne kaplice nagrobne, wzorowane na kaplicy zygmuntowskiej. Z nowo wzniesionych ciekawą grupę stanowią ceglane kościoły Mazowsza w Broku, Pułtusku i Brochowie. Kościoły te zamiast sklepień krzyżowych mają kolebki z lunetami lub bez nich. Powierzchnię spodu sklepienia pokrywa piękna geometryczna dekoracja sztukatorska. Najwybitniejszym dziełem urbanistycznym okresu renesansu w Polsce jest Zamość, którego projekt zrealizowano pod koniec XVI w. Było to miasto z rezydencją rodu Zamojskich. Budowę całości wg. własnego projektu prowadził architekt włoski Bernardo Morando. Teren otoczony fortyfikacjami składa się z dwóch części. W zachodniej znajduje się pałac-rezydencja-we wschodniej właściwe miasto z zabudową mieszczańską. W układzie przestrzennym miasta konsekwentnie przeprowadzona jest dominująca rola siedziby Zamojskich. Zasadniczą oś kompozycji stanowi ulica przecinająca rynek, przebiegająca ze wschodu na zachód, której zamknięciem jest rezydencja. Miasto ma regularną siatkę ulic, duży kwadratowy rynek o powierzchni około 1.0ha i dwa mniejsze place targowe. Bardzo charakterystyczne dla Zamościa są rozmieszczone wokół rynku domy podcieniowe o jednolitej architekturze. Ratusz zlokalizowany w jednej z pierzei rynku. Nie stanowi on centralnego punktu układu, tak jak to było w miastach średniowiecznych. Między terenami mieszkaniowymi a pałacem wznosi się okazała kolegiata także projektu B. Moranda. Cały obszar miasta otoczony fortyfikacjami ziemnymi, których zarys uzależniano od układu terenu, co tłumaczy co tłumaczy jego nieregularność. 14. Barokowe place Rzymu. W okresie Baroku nastąpiły zmiany w sposobie komponowania założeń urbanistycznych. Stosowano układy o wyraźnie zaznaczonej osi z symetrycznie ukształtowaną wokół niej zabudową, wyraźnie podporządkowaną akcentowi głównemu. Cechą charakterystyczną jest wykorzystanie w znacznie większym stopniu niż dotychczas zieleni jako elementu kompozycji. W renesansie pomimo wielu studiów teoretycznych z zakresu budowy miast realizacje były bardzo nieliczne. Często ograniczały się do porządkowania istniejących zespołów. W baroku realizowano znacznie więcej nowych założeń. Również tam, gdzie trzeba było przekształcić istniejący układ, architekci w znacznie większym stopniu podporządkowali go nowym zasadom kompozycji. Nowe zasady planowania najpełniej reprezentują realizacje planów miejskich wielkich rezydencji, a także plany szeregu miast. Plac na Kapitolu w Rzymie jest pierwszym, gdzie występują już ukształtowane zasady kompozycji barokowej. Prace nad tym projektem prowadził od roku 1568 Michał Anioł. Architekt uzupełniając zabudowę istniejącą stworzył plac w kształcie trapezu o trzech ścianach zabudowanych i otwarty w kierunku zachodnim. Wyraźnie zaznaczona jest oś wyprowadzona poza teren placu w formie schodów. W centralnym punkcie wnętrz stoi antyczny posąg Marka Aurielusza na koniu. Ukośne ustawienie budynków symetrycznych w stosunku do osi wprowadza korektę perspektywiczną wydłużając stosunkowo niewielkie wnętrze. W okresie baroku pod koniec XVI w. nastąpiła rozbudowa Rzymu zapoczątkowana wielkimi pracami prowadzonymi przez SykstusaV.
Rzym zyskiwał coraz większe znaczenie jako stolica kościoła co powodowało potrzebę unowocześnienia miasta. W XVII i XVIII w. realizowano szereg placów miejskich. Jednym z nich jest plac przed bazyliką Św. Piotra w roku 1612 ukończono budowę kościoła przez dobudowę do niego nawy podłużnej. Starannie przygotowano się do zagospodarowania terenu przed bazyliką. Ostatecznie do realizacji wybrano projekt L. Berniniego, który dążył do podkreślenia walorów bazyliki przez podniesienie jej skali. Plac zrealizowano jako dwa wnętrza, jedno w kształcie trapezu i drugie owalne. Bernini uzyskał cały szereg efektów optycznych, które służą podstawowemu celowi-zwiększeniu wrażenia jakie na widzu wywiera bazylika. Innym przykładem rozwiązań urbanistycznych tego okresu jest eliptyczny plac - Piazza del Popolo. 15. Cechy architektury barokowej. W końcu XVI w. i na początku XVII w. w sztuce europejskiej ukształtował się nowy styl nazwany barokiem. W początkach tego okresu powstawały formy pośrednie, wywodzące się z renesansu. U schyłku baroku pojawia się nowy prąd w sztuce zwany rokoko. Nazwa "barok" powstała w drugiej połowie XVII w. jako negatywne określenie dla przesadnych form. Jest ona równie umowna jako inne nazwy epok. Obecnie nazwy tej tradycyjnie używa się przy podziale ułatwiającym wyodrębnienie w sztuce pewnych cech wspólnych dla tego okresu. Sztuka barokowa ukształtowała się we Włoszech, a głównie w Rzymie. W różnych krajach europejskich miał nie jednolite oblicze. Złożyły się na to różne przyczyny, a głównie zróżnicowanie społeczeństw pod względem ideologii i religii. Wielki wpływ na rozwój sztuki miało rozbicie jedności katolickiej Europy przez reformację w początkach XVI w. w wyniku czego nastąpił podział na kraje katolickie i protestancki. Najbardziej typowe oblicze miał barok w krajach katolickich gdyż powstanie sztuki barokowej wiązało się z wielkim ruchem kontrreformacji mającej przywrócić jedność kościoła. Szczególne zadania wyznaczono sztuce sakralnej, która miała na celu zorganizowanie jak najwspanialszych wnętrz przyciągających wiernych i stwarzających korzystne warunki kontemplacji, słuchania nauk i udziału w obrzędach. Dużą rolę odegrał tu zakon jezuitów, którego kościoły budowane we wszystkich większych ośrodkach europejskich. Uzyskana we wnętrzu kościoła II Gesu doskonała widoczność i słyszalność szczególnie odpowiadała zadaniom zakonu i dlatego ten typ kościoła szeroko rozpowszechniono. Należy rozróżnić w baroku dwa kierunki. Jeden był nurtem umiarkowanym przedłużającym tradycje klasyczne przejęte przez renesans, drugi cechowały bogate, dynamiczne formy i obfita dekoracja. Spokojny barok inspirowany duchem kontrreformacji, nawiązujący do sztuki Palladia i Vignoli występował we Francji, w krajach protestanckich a także w Rosji. Barok bogaty powstał we Włoszech, skąd rozprzestrzenił się na kraje Europy środkowej oraz katolicką Flandrię i Hiszpanię. Charakteryzował się poszukiwaniem skomplikowanych form w planach kościołów. W elewacjach linie proste ustąpiły urozmaiconym krzywiznom gzymsów, ściany naw wyginały się wg. układu planu, a całe wnętrza ogarnął przepych dekoracji. Jako ostatnia faza baroku rozwinął się we Francji styl rokoko (ok.1720 - 1770). Największy jego rozkwit przypadł na okres panowania Ludwuika XV. Rokoko opanowało przede wszystkim zdobnictwo i wnętrza oraz rzeźbę i malarstwo. Bogactwo wyposażenia z zasady nie wychodziło ca zew. budynku. Elewacje nadal pozostały skromne ze starannie przemyślanymi proporcjami. Delikatny detal zdobił okna oszczędną dekoracją, a piękny rysunek ślusarki balustrad balkonów, ogrodzeń i krat urozmaicał architekturę. Zamiast reprezentacyjnych rezydencji (jak np. Wersal) poczęto wznosić budynki o mniejszej skali: wille i ozdobne pawilony parkowe. Ich niewielkie wnętrza o pogodnym nastroju miały ściany dzielone na niesymetryczne pola ujęte w ramy bogatych dekoracji utworzonych przez miękkie linie sztukaterii. Wiele płaszczyzn wypełniało malarstwo ścienne , boazerie, lustra i gobeliny. W ornamentyce charakterystyczny był motyw muszli oraz kształty przypominające płomienie; licznie też występowały girlandy i kwiaty. Ze wszystkich tych elementów tworzono fantazyjne układy. Szczególnymi osiągnięciami stylu rokoko były kompozycje ogrodowe gdzie istotną rolę odgrywały harmonizujące z całością rzeźby oraz lekkie pawilony utrzymane w stylu epoki lub wzorowane na motywach chińskich. W baroku w zakresie konstrukcji rozwijano i kontynuowano osiągnięcia renesansu. Formy zostały prawie takie same: kolumny,pilastry, belkowania, lecz różnica polegała na urozmaiceniu niektórych elementów np. kolumny zyskały obejmujące je grube pasy zwane zbrojeniem lub ozdobnie skręcano ich trzony, pilastry nakładano na siebie kilkakrotnie. Mocno akcentowano obramowania drzwi i okien, których nadproża miały linie półeliptyczne, koszowe lub odcinkowe. W rzutach wprowadzono kształt elipsy, co powodowało konieczność przekrywania takiego planu sklepieniem elipsoidalnym. Zarówno na zew. budowli jak i w jej wnętrzu dużą rolę odgrywał wystrój rzeźbiarski wzorowany na formatach klasycznych; lecz każdy fragment tak swobodnie gięto i załamywano, jak gdyby materiał nie stawiał żadnego oporu, aż stał się elementem nowych kompozycji wprowadzających w budowli wrażenie ruchu. Te bogate i skomplikowane kształty zbyt trudno było wykuć w kamieniu. Odlewano je więc w gipsie (sztukateria odlewana),wyciągano szablonami lub wykonywano w stiuku. Wykorzystano też w większym stopniu grę światła i cienia. 16. Wersal Andre' Le Notre'a Budowę tej rezydencji rozpoczął Ludwik XIV w roku 1661. Poza terenem Paryża powstało olbrzymim nakładem wielkie założenie pałacowo-parkowe. Cały układ przestrzenny podporządkowano pałacowi króla, który stanowił zasadniczy element kompozycji. Oś założenia przebiega po jednej stronie budynku przez rozległy park i jest podkreślona szeregiem kanałów wodnych i układem ścieżek ginąc ostatecznie na horyzoncie. Z drugiej strony rezydencji założono miasto dworskie. Ulice tego miasta zbiegały się promieniście ku pałacowi. Całość założenia daje wyraz ówczesnym zasadą podporządkowującym układ przestrzenny dominującej roli władczej. Najważniejszą cechą tej budowli jest powiązanie budynku z jego otoczeniem. Ważnymi elementami stają się schody zewnętrzne i tarasy. Włączenie obiektu do kompozycji przestrzennej otoczenia podkreśla jego architekturę i ułatwia wydobycie czynnika reprezentacyjnego. W celu uzyskania najkorzystniejszych punktów widokowych ulega wydłużeniu główny korpus budowli. Fronty maja wyraźnie zaakcentowane osie główne, a bryłę z zasady kończą ryzality lub rozwinięte skrzydła boczne. Symetria staje się podstawowym i istotnym elementem kompozycyjnym. Ogrody Wersalskie tworzą wysoka sztukę kształtowania architektury zieleni. Dążenie do świadomych rozwiązań rozplanowania komunikacji i akcentów otoczenia staje się ważnym elementem dla postępu nauk urbanistycznych. Park królewski w wersalu stał się arcydziełem stylu barokowego ; wzór dla innych dworów europejskich. Na początku XVIII w. wnętrza Wersalu dotychczas poważne i ciężkie z motywami klasycznymi przebudowano w stylu rokoko. Zniknęły pilastry, archiwolty i belkowanie, a miejsce ich zajęły bogate motywy zdobnicze. 17.Architektura neoklasycyzmu.
Na początku XVIII w. ukazuje się we Francji Encyklopedia , w której jej twórcy Voltaire , Diderot i Rousseau wypowiadają walkę feudalizmowi i religii , a przez to pośrednio dziełom baroku , które powstawały dzięki zamówieniom królewskim i kościelnym. Dochodzące do głosu mieszczaństwo żąda nowej architektury , prostej , wygodnej i dającej się wszechstronnie stosować. Zaistniała potrzeba wznoszenia coraz większej liczby budynków , a szczególnie znalezienia wyrazu dla zupełnie nowego typu , jakim były budynki przemysłowe. Spowodowało to konieczność zarzucenia zbyt zawiłych form baroku.
W tym samym czasie nastąpiło odkrycie zasypanych i zalanych lawą w 79 r. miast Herkulanum i Pompei. Rozbudziło to na nowo zainteresowanie starożytnością , które jeszcze wzrosło po wydaniu wielu prac graficznych i literackim poświęconym sztuce greckiej i rzymskiej. To drugie po renesansie odkrycie starożytności poparte było gruntownymi badaniami naukowymi nie tylko nad zabytkami Rzymu , lecz również nad źródłem wzorów antycznych-zabytkami Grecji. Architekci neoklasycyzmu starali się w swojej twórczości starali się jak najbardziej zbliżyć się do autentycznych form klasycznych. Wzorowali się w tym celu na teoretykach epoki renesansu Palladiu , Vignoli oraz na zasadach teoretyka starożytnego-Witriwiusza. Okres ten , wiernego naśladowania sztuki antyku nazwano neoklasycyzmem(nowym klasycyzmem).Niezależnie od lokalnych upodobań budynki o różnym przeznaczeniu i sytuacji , niezależnie czy był to gmach reprezentacyjny , kościół , obiekt przemysłowy czy pawilon ogrodowy mają wspólną formę architektoniczną.
Forma. Od form późnobarokowych nastąpiło przejście do form klasycznych. Zarówno detale , jak i wyposażenia wnętrz stało się prostsze i skromniejsze. W miejscu fantazyjnych układów wprowadzono linię prostą , koło , czasem elipsę. Sklepienia stawały się coraz bardziej płaskie. Zastępowano je stropami , które zwykle zdobiła dekoracja kasetonowa. Elewacje początkowo rozwiązywano w baroku o formach palladiańskich. W późniejszych latach otrzymywały kolumnady , portyki kolumnowe z tymponami i inne elementy architektury rzymskiej i greckiej.
Architektura neoklas. w Europie. Do dzieł klasycznych można zaliczyć kościół ST.Genevie've w Paryżu według projektu arch.J.G.Soufflota , przekształcony po rewolucji na Panteon. Ma on plan krzyża greckiego , przykryty trójpowłokową kopułą , podniesioną na wysokim bębnie i opierającą się na 4-rech filarach.
We Francji na szczyt rozwoju klasycyzmu przypada na panowanie Napoleona I i nosi nazwę empire(cesarstwo).Wtedy zbudowano kościół śW.Magdaleny z trzema kopułami nad podłużnym wnętrzem według projektu arch.A.Vignona. Należy także wymienić Świątynię Praw Poyeta i Świątynie Pieniądza-Giełdę Brongniarta. Dla uczczenia zwycięstw Napoleona wznoszono Luki triumfalne m.in. w Paryżu na pl.de I'Etoile(Plac Gwiazdy).
Architektura neoklas. w Polsce. W Polsce klas. rozwinął się tak szeroko , że zyskał charakter stylu narodowego. Przyczynił się do tego król Stanisław August - zapoczątkował okres rozwoju tzw. tezę stylu stanisłowawskiego. Szczytowym i najbardziej monumentalnym dziełem były wnętrza Zamku Królewskiego w Warszawie. Przebudowę tych sal podjęto w latach 1770-1786. Drugą ważną realizacją była rozbudowa siedziby prywatnej zespołu Ujazdowa i Łazienek. Wyprzedzając osiągnięcia klasycyzmu francuskiego, S.B.Zug buduje kościół ewangelicki z kopułą wzorowaną na rzymskim panteonie. Dzięki inicjatywie państwa powstaje wiele monumentalnych gmachów takich jak : Teatr Wielki, Pałac Komisji Przychodów i Skarbu Państwa. W tym okresie wykształciły się charakterystyczne typy dworku z gankiem na kolumnach i łamanym dachem. W ogrodach pojawiły się drobne obiekty architektoniczne tj. świątynie, altany, sztuczne ruiny, mostki, rzeźby. 18. Plan Cite' Industrielle Toni Garniera,.
Tony Garnier w swoim projekcie -Cite Industrielle- wykonanym w pierwszych latach XX w. przedstawił koncepcję rozwoju miasta. Opracował on propozycję zagospodarowania nowo planowanego miasta dla 35 tyś mieszkańców. Większość urbanistów skupiła swoją uwagę na części problemów, jak np. Hovard na budownictwie mieszkaniowym. Garnier dał podpowiedź na wszystkie podstawowe problemy budowy miasta. Zaprojektował plan z czytelnym podziałem funkcjonalnym. Proponowany układ gwarantował możliwość dalszego rozwoju wszystkich jego elementów. Prawidłowo w przewidywaniu przyszłych potrzeb ukształtował sieć komunikacyjną. Autor dał również propozycję nowych rozwiązań technicznych i przestrzennych formy budynków wykorzystując jako jeden z pierwszych architektów żelbet. Projekty te wybiegają daleko w przyszłość, zasady rozplanowania miasta przedstawione przez Garniera do dziś nie straciły na aktualności. 19. Szkoła chicagowska Louisa Sulivana. Prace nad udoskonaleniem konstrukcji szkieletowej doprowadziły ( 1880-90 ) do wznoszenia budynków wieżowych zwanych drapaczami chmur. W Chicago wyrosło wiele takich budynków. Ich autorami byli młodzi architekci-przyszli twórcy szkoły chicagowskiej. Szkoła chicagowska rozwiązywała problem wielkiego biurowca i to zagadnienie stanowiło punkt wyjścia dla innych osiągnięć. W ciągu działalności architekci odrzucili dekoracje z elementów historycznych. Twórczość ich była uwarunkowana wieloma osiągnięciami technicznymi. Zastosowano nowy typ konstrukcji szkieletowej i nowe rozwiązanie fundamentów jako ruszt. W twórczości ich wystąpiła jedność architektury i konstrukcji. Charakterystyczne dla nich jest stosowanie szerokich okien dających dużo światła. Uzyskiwano to dzięki zastosowaniu wydłużonych poziomych okien osadzonych w metalowych ramach. W elewacji wydobyto naturalną siatkę szkieletu. Elewacja ma bardzo dobre proporcje. Upadek szkoły był spowodowany kryzysem, wstrzymującym rozwój miast. 20. Koncepcje miasta-ogrodu Ebenezera Hovarda.
Koncepcji miasta ogród projektant dążył do zmniejszenia skutków zła rewolucji przemysłowej, slumsów i przeludnionych dzielnic fabrycznych. Chciał powiązać swoje miasta z terenami wiejskimi, stworzyć ludności, niezależnie od pozycji społecznej, takie same warunki mieszkalne. Proponował on, aby wokół Londynu powstały takie projekty, jako złożone z szeregu kręgów z kolistym parkiem w części środkowej, w którym były by zbudowane budynki użyteczności publicznej jak: ratusz, teatr, biblioteka itp. Krąg następny to zabudowa mieszkaniowa w otoczeniu zieleni z biegnącą przez jej środek szeroką zadrzewioną aleją w kształcie koła. Krąg zewnętrzny stanowią tereny upraw. Zakładał on także, że w mieście tym będą mieściły się zakłady przemysłowe, w którym znajdzie zatrudnienie znaczna część mieszkańców. Wpływ tej koncepcji - mimo że podjęto próby wznoszenia miast ogrodu, był niewielki. Powstało tylko szereg podmiejskich osiedli składających się z jednorodzinnych domków mieszkalnych położonych w małych ogrodach. Nie miały one pełnego wyposażenia w usługi, wspólnych rozległych terenów zieleni ani też miejsc pracy. Ambitne plany Hovarda były nie do zrealizowania bez głębszych zmian w życiu społeczeństwa i w planowaniu. 21. Porównaj secesje z eklektyzmem.
Słowo eklektyzm pochodzi z greckiego "wybierający". W architekturze kierunek ten polegał na zestawieniu poszczególnych form przeniesionych z innych okresów, odrębnych od siebie w czasie i treści. W działalności architektonicznej wiązał się ze znaczeniem negatywnym. Określa on dzieła nietwórcze, niekonstruktywne, polegające na adaptacji i kompilacji niektórych preferowanych tematów i wzorów historycznych. Tendencje eklektyczne zjawiły się silnie w okresie poprzedzającym formowanie nowych idei i założeń. Cechuje je charakterystyczny prymitywizm wynikający z braku dostatecznie silnej idei, kształtującej własny wyraz współczesnej formy. Rozwijający się kierunek form polegający na kopiowaniu "modnych" wzorów historycznych tworzy budowle o charakterze odtwórczym. Powstają więc budowle "romańskie", "gotyckie" czy "bizantyjskie". Architektura monumentalna wprowadza do obiektów realizowanych w europejskich metropoliach wszystkie niemal style włącznie z barokiem. Budowle tworzone z najrozmaitszych form minionych epok, uzupełniane elementami rzeźbiarskimi, cechuje bogactwo form i plastyczność fasad. Takie rozwiązania są zaprzeczeniem idei postępu, rozwoju formy i treści w architekturze, nie wnoszą bowiem żadnych twórczych wartości, ograniczając się po prostu do mechanicznego kopiowania.
Kierunkiem, dążącym do uzdrowienia sytuacji jest secesja. Tworzy ją O.Wagner w końcu 19-tego wieku, przedstawiciel szkoły zakładającej odrzucenie wszelkich form historycznych. Kierunek ten, operując stosunkowo prostymi bryłami, wprowadza zdobnictwo o jakby przypadkowych liniach geometrycznych. Podjęto próbę wyjścia z impasu, w którym się znalazła architektura. Jednak czysto formalnie traktowanie budowli i abstrakcyjna dekoracyjność w pogoni za interesującą formą doprowadziła do szybkiego upadku secesji. Słowo secesja pochodzi z łaciny "odłączenie". Kierunek ten dąży do stworzenia nowych form stylowych, które przez swoją wartość i nowoczesność przeciwstawiają się jałowości twórczej eklektyzmu. Walorem tego kierunku jest przyjęta zasada swobodnej kompozycji. Projektujący w tym stylu operowali formą często akonstrukcyjną, jednak łączyli ją z podstawowymi czynnikami tworzącymi dzieła architektoniczne. Dobór i faktura materiałów, proporcja i kompozycja płaszczyzn, konsekwentne kształtowanie wnętrza oraz operowanie kolorem i światłem-to świadome elementy ich działania. Kształtowanie form, ornamentacja i zdobnictwo tego kierunku polegają na tworzeniu wrażeń wizualnych, obliczonych na percepcje widza i wywołujących silną reakcję emocjonalną. Wszystko co niezwykłe, zaskakujące i nowe, miało wyrażać nową sztukę, wobec której odbiorca nie mógł pozostać obojętny. Wyrafinowane krzywizny lini i płaszczyzn, asymetria, graficzne opracowanie fragmentów, niezwykłe proporcje, niespokojny rytm. Ornamentyka stosowana w zdobnictwie jest niespokojna , dynamiczna i linearna. Obok ornamentów geometrycznych występuje szereg elementów stylizowanych zwierzęcych i roślinnych. Niewątpliwie jednak miękkość i płynność oraz fantazyjność formy to podstawowe elementy tego kierunku. 22. Koncepcje miast linearnych .
Pierwszym twórcą projektu miasta linearnego był hiszpański urzędnik Arturo Sorya y Moita zajmujący się problemem Madryckiej komunikacji na przełomie lat 80-tych i 90-tych XIX w .
W tym okresie Madryt borykał się z poważnymi problemami komunikacyjnymi . Zwiększający się ruch na Madryckich ulicach wymuszał stworzenie nowej sieci komunikacyjnej .Arturo Sorya y Moita zaproponował utworzenie arterii komunikacyjnej wzdłuż której po obu jej stronach powstaną dzielnice mieszkaniowe . Wg jego teorii w kierunku tej trasy miało rozwijać się miasto . W celu zrealizowania swego projektu wykupił najtańsze terenu obrzeżach Madrytu co jednak okazało się poważnym błędem . Na wykupionych terenach wybudował dzielnicę mieszkaniową otoczoną zewsząd zielenią . W czasie gdy trwała budowa tej dzielnicy Madryt rozrósł się we wszystkie kierunki pochłaniając projekt Arturo Sorya y Moita , co wyraźnie uwidacznia się na obecnych planach Madrytu. Na począku XX w Belg de Castillo znacznie udoskonalił koncepcje Hiszpana stwierdzając że w mieście linearnym linia trasy komunikacynej musi łączyć dwa bieguny , które mają tendencje rozrostowe . Koncepcja ta sprawdziła się w praktyce czego przykładem są takie amerykańskie miasta jak Detroit , Chicago czy Boston .W latach 60-tych wprowadzany był na terenach krajów byłego bloku socjalistycznego linearny system ciągły. Polegał on na tym żeby połączyć miasta znajdującej się wzdłuż pewnej lini np. rzeki w jedno bardzo długie miasto ,które będzie zamieszkiwane przez wiekszosć mieszkańców kraju . Pozostałe miasta nie leżące wzdłuż tej lini z czasem miałyby upaść. Koncepcja ta upadła po nieudanych próbach wdrożenia na terenie m.in. byłego ZSRR 23.Twórczość Le Corbusiera
Charles Edouard Jeanneret ( 1887 - 1965 )przyjął w 1920 r nazwisko swojej babki Le Corbusier - jako bardziej efektowne . Odbywszy naukę w prowincjonalnej szkole przemysłu artystycznego w rodzinnym mieście , wędruje do Włoch , stamtąd zaś do Wiednia , gdzie styka się z czołowymi secesjonistami. W latach 1908 - 1909 pracuje w biurze Augusta Perreta w Paryżu , następnie 1910-1911 u Behrensa w Berlinie , następnie podróżuje po Italii , Grecji i Bliskim Wschodzie. W latach 1912 - 1917 pełni obowiązki nauczyciela w szkole z której wyszedł. Przed rokiem 1918 Le C. nie stworzył żadnych znaczących projektów . Jego oderwany projekt Szkoły Artystycznej ( 1910 ) i eklektyczna , klasycyzująca willa w La Chaux-de-Fonds (1916 ) 'dopasowana' do gustów małej mieściny , nie wróżyła jego przyszłych triumfów.
Od 1922 prowadzi wraz ze swym krewniakiem Pierre Jeanneret pracownię projektową , w której stworzyli setki projektów . Dom z pracownią malarza Ozenfant w Paryżu (1924 ) kubistyczny , o dużych powierzchniach szkla poza zewnętrznymi , spiralnymi schodami , wiodącymi na wysoki parter i zadzierzystym dwoistym dachem , nie wychodzi poza ramy ogólnie wówczas ustalone . Świetnie natomiast skomponowana jest willa mieszczaninowa w Boulogne-Sur-Seine (1924) z długą terasą biegnącą na słupkach przez całą szerokość ogrodu. W tej samej miejscowości powstaje też dom Cooka (1926) na filarach o długich oknach biegnących od narożnika do narożnika . W tym okresie Le C. wyznaje zasadę łączenia pomieszczeń w jedno podzielone parawanowymi ściankami , szafami lub szkłem (dom w Stuttgarcie1927) . Równocześnie pojawiają się w jego willach obok gładkiej bryły o dużych poziomych oknach ' dodatki ' : schodki , mostki , wykusze , daszki , nie zawsze konieczne
(dom Plainex w Paryżu , willa Stein w Garches 1927).
Le C. jak większość lubi teoretyzować , stwarzając reguły , których często sam się nie trzyma lub takie , jakich zastosowanie jest możliwe tylko w szczególnych wypadkach . Do nich należą np. okna biegnące przez całą długość fasady niełatwe do wykonania i konserwacji , a także nie zawsze porządne. Zasada płaskiego dachu z odwodnieniem do wewnątrz , tj.rurami przebijaj[KL1]ącymi mieszkanie , może być słuszna w klimacie bez mrozów. Starzy Francuzi wiedzieli dobrze , dlaczego w swoim renesansie zachowali średniowieczne , strome dachy. Inna reguła zastępowania parteru pustą przestrzenią ('domy na słupkach'), dopuszczana w gęsto zabudowanych dzielnicach miejskich , jest nielogiczna i nieekonomiczna w wolno stojących domach prywatnych. Zasada stosowanych wyłącznie szkieletów i ścian kurtynowych ,tj.osłaniających , ale nie dziwigających , od dawna stosowana w Ameryce , słuszna w budynkach wysokich , jest zbyt droga i zbędna w domach niskich lub małych. Przestrzeganie tych reguł(tzw.przez autora pięciu punktów) prowadzi , jak praktyka wykazała , do budowy domów jednorodzinnych bogatych snobów , dla których strata kubatury parteru i piwnic , zwiększone wydatki na opał , konserwację i służbę stanowią problem małej wagi.
Z dużych obiektów zasługuje na uwagę schronisko Armii Zbawienia w Paryżu(1931-1932) o bardzo dobrej bryle głównej. Spośród dużych gmachów na słupach wymienić należy w tym okresie dom studentów Szwajcarów w Paryżu( Maison Suisse ; 1930-1932).W czasie okupacji hitlerowskiej wykańcza Le C. plany zabudowy dzielnicy handlowej Algieru( 1938-1942).
Stosunkowo wcześnie snuje Le C. swoje wizje urbanistyczne . Jego plan miasta o trzech milionach mieszkańców(1922) jest nie tylko interesujący , ale w pewnych warunkach realny , gdyby przyszło do zakładania takiego nowego miasta. Le C. powraca do tego tematu w bardziej konkretnych ramach Paryża , nazywając projektowane miasto 'Sąsiadem Paryża'. 'Sąsiad'(1925) ma zająć prawobrzeżny Paryż na około sześciu kilometrach kwadratowych nowym budownictwem publicznym i mieszkaniowym.Składa się ono z rzadko rozstawionych wieżowców , mających w planie kształt zębatych krzyży.Każdy 'ząb' ma zawierać jedno mieszkanie. Środek 'krzyża' przeznaczono na dzwigi , schody i główne ciągi instalacyjne , osie ramion krzyży stanowią korytarze łączące środek z każdym mieszkaniem . Pozostałe powierzchnie terenu przeznacza się na place , ulice , zieleńce , parkingi i wyjątkowo niską zabudowe: szkoły , żłobki itp. Projekt bardzo interesujący , niebanalny , obciążony jednak tymi samymi wadami , co wszelkie projekty skupiania setek tysięcy osób na kilometrze kwadratowym. Nieco inne rozwiązanie zabudowy prawobrzeżnego Paryża proponuje autor w 1937 r , ale wedle podobnej zasady .
Wśród znanych dzieł Le C. należy jeszcze wymienić : wielki blok spółdzielni mieszkaniowej w Marsylii o konstrukcji szkieletowej żelbetowej , kościół Notre-Dame-du-Haut w Ronchamp , willa Jaoul w Neuilly , gmach sądu najwyższego w stolicy Pendżabu , Chandigarh 24. Karta urbanistyki .
Karta urbanistyki ( karta ateńska ) została uchwalona w 1933 roku przez młodych archtektów podczas rejsu do aten .
Karta ta zawiera postulaty dotyczące :
a. mieszkania
b. pracy
c. wypoczynku
d. komunikacji
e. stosunku do dzilnic zabytkowych ( uczestnicy tego rejsu odcinali się od zabytków )
Zapisy dotyczące mieszkania :
1. Dzilnice mieszkaniowe powinny zajmować najlepsze tereny w mieście ,
2. Rozmieszczenie dzilnic mieszkaniowych powinno być zróżnicowane pod względem zdrowotnym ,
3. Przy projektowaniu i sytuowaniu dzielnic mieszkaniowych powinno uwzględniać się minimalną ilość nasłonecznienia ,
4. Obrzeżna zabudowa ulic powinna być zabroniona ( pomiędzy ulicami a budynkami mieszkalnymi należy projektować pasy zieleni ) , 25.Hala w Raleigh Macieja Nowickiego
Maciej Nowicki (1910 - 1949), dobrze zapowiadajacy się architekt-konstruktor zaprojektował w Raleigh (Stany Zjednoczone) Arenę -Paraboleum wykonaną w latach 1952 - 53 przez Williama Deitricka i Freda Severunda . Jest to spory zamknięty stadion nakryty dwiema przecinającymi się , wiszącymi łupinami tworzącymi hiperboloidę paraboliczną . Konstrukcje łupinowe przypominające formy występujące w naturze charakteryzują się miękkimi , giętymi powierzchniami z twardych i wytrzymałych materiałów ( na ściskanie , ścinanie i rozciąganie ). Znaczna różnorodność kształtów przekryć łupinowych wynika z przyjętych zasad geometrycznych jak np: cylindrycznych , konoidalnych , paraboliczno - hiperbolicznych . Budowle łupinowe są właściwie jedynie konstrukcją , stanowią jednak zarazem doskonałą formę architektoniczną . Zastosowanie lin do celów konstrukcyjnych wpłynęło na powstanie wiszących konstrukcji dachowych .
Projekt M. Nowickiego z casem posłużył jako pierwowzór do wybudowania wielu podobnych hal sportowych .
Nowicki był autorem niezrealizowanego planu urbanistycznego stolicy Pendżabu . 26.Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta
Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta powinno określać :
1.Granice terenów ochrony : zabytków , przyrody .
Rozwój miasta a zarazem sieci komunikacyjnej kolidują z istniejącymi zabytkami . w dawnych czasach zabytki nie podlegały ochronie jednak obecnie przy wykonywaniu planów urbanistycznych przyklada się do nich dużą wagę . Przy rozbudowie miast najistotniejszy problem to przystosowanie zarówno zespołów urbanistycznych jak i poszczególnych obiektów architektonicznych do współczesnych potrzeb . Podstawowy problem to określenie funkcji dzielnicy zabytkowej. Bardzo duży problem stanowi adaptacja do współczesnych potrzeb dużych ośrodków intensywnie zainwestowanych już przed wiekami .
2.Położenie terenów przemysłowych
Wybór lokalizacji zakładu przemysłowego musi być poprzedzony wieloma badaniami i analizami . Badania te dotyczą : rezerwy siły roboczej na danym terenie od rynków zbytu i miejsc z których dostracza się surowiec , wartości gleb występujących na danym terenie .
Korzystne jest aby zakład powstał na terenie gdzie istnieje możliwość uzyskania wykwalifikowanych pracowników przy występującej równocześnie ogólnej nadwyżce siły roboczej . Na terenach o dużym uprzemysłowieniu występuje często konieczność wybudowania zakładu zatrudniającego kobiety .
Lokalizując zakład należy wziąć pod uwagę zapewnienie odpowiednich środków transportowych . Przemysł wymagający obsługi kolejowej umieszcza się naogół istniejących stacji .
Bardzo ważnym zagadnieniem decydującym o lokalizacji obiektów przemysłowych jest zaopatrzenie w wodę .
Przy wyborze terenu pod ciężki przemysł należy się liczyć z dużymi zmianami na danym terenie.
W związku z tym nie należy umieszczać ich w rejonach turystyczno wypoczynkowych .
Większość zakładów przemysłowych powinna być lokalizowana na terenach względnie płaskich . Lokalizując zakład należy wziąć pod uwagę dogodne powiązanie z siecią komunikacyjną .
3. Położenie obszarów rolniczej przestrzeni produkcyjnej .
Przy rozbudowie miast należy zwrócić szczególną uwagę na to , aby tereny na których zalegają dobre gleby nie były możliwie przeznaczane pod cele inne niż rolnicze .
4.Obszary zabudowane i ewentualne zmiany
Punkt ten okresla charakterystykę terenów zabudowanych. Zawierają się w nim dane dotyczące tego czy w najbliższym czasie rozpatrywany teren ulegnie zmianie czy też ma pozostać w takiej samej formie . Muszą to być określone przewidywane , ewentualne przeróbki wyburzenia bądź też dobudowa nowych obiektów .
5.Obszary pod zabudowę
Przy określaniu położenia i wielkości obszarów pod zabudowę należy wziąć pod uwagę następujące czynniki :rejon , istniejący już pobliski przemysł ,przewidywaną liczbę mieszkańców
6.Kierunki rozwoju komunikacji i oczyszczalni ścieków
Bardzo ważnym czynnikiem przy projektowaniu i rozbudowie miast jest prawidłowe zaprojektowanie sieci komunikacyjnych. Na obrzeżach dużych miast powinny znajdować się stacje kolejowe i obwodnice zapewniające prawidłowe połączenie miasta z siecią krajową . 27.Typy domów mieszkalnych wielorodzinnych
Ze względu na układ rzutów oraz przyjęty system komunikacyjny budynki mieszkalne wielorodzinne można podzielić na 4 zasadnicze typy:
1.Budynki mieszkalne klatkowe składają się z segmentów z których każdy ma własną klatkę schodową . Wejścia do każdego z mieszań prowadzą bezpośrednio na klatkę schodową , która na każdej kondygnacji obsługuje układy dwójkowe , trójkowe lub o większej liczbie mieszkań . Klatki schodowe mają oświetlenie bezpośrednie . W niektórych przypadkach stosuje się także oświetlenie świetlikiem umieszczonym u góry , zgodnie z podanymi w prawie budowlanym przepisami , które dotyczą szczegółowych warunków technicznych projektowania tego typu układów . Zespół mieszkań zestawiony przy klatce schodowej w obrębie jednego segmentu na poziomie jednej kondygnacji nazywa się sekcją . Jedna klatka schodowa obsługuje przeważnie na każdym piętrze nie więcej niż 5 mieszkań . Rzut w sekcji rozwiązuje się najczęściej w układzie lustrzanym. Rzut poziomy kondygnacji budynku tworzy się przez połączenie odpowiedniej liczby sekcji , a bryłę budynku - przez zestawienie segmentów. Segmenty skrajne rozwiązuje się niekiedy nieco inaczej od środkowych ze względu na ścianę szczytową . Przyjęty w projekcie układ sekcji zależy od naświetlenia , założonego zestawienia segmentów , a także od zastosowanego w budynku układu konstrukcji :
a)układ dwutraktowy - podłużny pozwala na elastyczne kształtowanie wnętrz mieszkalnych i swobodę w ustawianiu ścian poprzecznych .
b)układ poprzecznotraktowy - nie daje tych możliwości ze względu na konieczność zachowania powtarzającego się rytmu rozpiętości traktów .
Sekcje mają w przybliżeniu wymiary szerokość - 10-12 m , długość 10-15 m oraz wysokość około 2.5m w świetle .Długość budynków określa koncepcja urbanistyczna , przy czym dłuższe wykazują lepszy wskaźnik intensywności zabudowy .
Najwłaściwsza orientacja domów klatkowych jest południowo - północna .Budynki omieszkaniach przewietrzanych mogą mieć orientacje dowolną . Budynki tego typu są najczęściej stosowanym typem. Wśród budynków klatkowych rozróżniamy odmiany cztero-ramiennym o układzie czteroramiennym ( krzyżowym) , trójramiennym oraz pochodne tych odmian ( gwieździste , grzebieniowe, o kompozycji komórkowej).
Rysunek 10.7 i 10.82.Budynki korytarzowe projektuje się w celu uzyskania niewielkich mieszkań . Są jednostronnie oświetlone i nie mają możliwości wietrzenia na przestrzał. Ze względu na zasadniczą rolę komunikacyjną korytarza została zwiększona powierzchnia komunikacji ogólnej o około 10- 15 % . Ta strata powierzchni została wynagrodzona dużą ekonomicznością rozwiązań węzłów komunikacji pionowej obsługujących dużą liczbę mieszkańców . Obecnie ogranicza się projektowanie mieszkań jednostronnie przewietrzanych .
Rys.10.9 i 10.10
3.Budynki galeriowe - schody łączące się galeriami wszystkich pięter obsługują po kilkanaście i więcej mieszkań na każdej kondygnacji . W budynkach tych stosuje się na ogół mieszkania niewielkie jedno i dwu pokojowe . Szerokość traktu wynosi około 9m mieszkania około 6m. Max. rozstaw klatek schodowych wynikający z przepisów przeciwpożarowych - 50m. Odległość od klatki schodowej do najdalej położonego mieszkania nie powinna być dłuższa niż 21m. Najlepsza orientacja takich budynków ma miejsce wówczas gdy galerie komunikacyjne oraz przyległe do nich kuchnie , przedpokoje i pomieszczenie pomocnicze umieszczone są po stronie zacienionej , a pokoje mieszkalne po stronie słonecznej .Ze względu na panujący klimat budynków tych prawie się u nas nie projektuje .
Rys.10.11
4.Budynek punktowy - budynki wysokie o zwartym , z mieszkaniami zgrupowanymi przy centralnym węźle komunikacyjnym. Układ ten zapewnia dobre oświetlenie pomieszczeń. Jest ceniony przez projektantów ze względu na specjalne walory urbanistyczne ( akcentowanie kompozycji przestrzennej) oraz ze względu na małą powierzchnie zabudowy i dobrą wentylacje pomieszczeń .
Rys.10.12 10.13
5. Należy wykorzystywać możliwości współczesnej techniki do budowy wysokich obiektów ( punkt ten spotkał się z protestami Holendrów ) .
Zapisy dotyczące pracy :
1. Należy do minimum zredukować odległość od miejsc pracy do miejsc zamieszkania . Należy strefować zabudowę rozbijając na poszczególne dzielnice pracy ,
2. Drobne zakłady pracy integralnie powiązane z miastem powinny otrzymać miejsce na lokalizację w dzilnicach mieszkaniowych ,
3. Strefy przemysłowe powinny być usytuowane blisko tras komunikacyjnych , kolei , lotnisk ,
4. Dzilnice handlowe powinny mieć dogodne połączenie z dzielnicami mieszkalnymi i strefą przemysłową .
Zapisy dotyczące wypoczynku :
1. Tereny zielone powinny znajdować się w obrębie dzielnic mieszkaniowych ( tereny zielone na osiedlach ),
2. Zieleń powinna być zapewniona wszystkim mieszkańcom ( duże tereny zielone np: parki ).
Zapisy dotyczące komunikacji :
1. Trasy komunikacyjne należy wprowadzać racjonalnie projektując je na podstawie pomiarów ruchu i prognoz ruchu ,
2. Klasyfikację dróg należy prowadzić w zależności od klasy natężenia ruchu , prędkości pojazdów i ruchu pieszych ,
3. Ulice powinny być zróżnicowane w zależności od pełnionych funkcji ( dzielnicowa , arterie komunikacyjne , arterie o wielkim natężeniu ruchu )
4. Dzielnice mieszkaniowe powinny być izolowane od arterii komunikacyjnych . 28. Społeczna partycypacja w procedurach uchwalania planu miejscowego zagospodarowania przestrzennego.
Etapami powstawania planu zagospodarowania danego terenu są:
a) Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy.
b) Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego.
ad. a) "Studium" W celu określenia polityki przestrzennej gminy, rada gminy podejmuje uchwałę o przystąpieniu do sporządzania studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy. Sporządza się studium uwzględniając uwarunkowania, cele i kierunki polityki przestrzennej państwa na obszarze województwa, w okresie ok. 20-30 lat. Aby studium uwzględniało powyższe założenia przeprowadza się analizy (np. socjologiczne), angażuje specjalistów (np. urbanistów) oraz przedkłada do zaopiniowania odpowiednim organom państwowym (np. zarządom gmin sąsiednich).Studium uchwala Rada Gminy.
Studium jest przepisem gminnym i nie stanowi podstawy do wydania decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu.
W studium uwzględnia uwarunkowania wynikające z :
- dotychczasowego przeznaczenia, zagospodarowania i uzbrojenia terenu
- występowania obiektów i terenów chronionych
- stanu i funkcjonowania środowiska przyrodniczego i kulturowego
- prawa własności gruntów
- jakości życia mieszkańców
- zadań służących realizacji ponadlokalnych celów publicznych
W studium określa się:
- obszary objęte ochroną środowiska przyrodniczego i kulturowego
- lokalne wartości zasobów środowiska przyrodniczego i zagrożenia środowiskowe
- obszary rolniczej przestrzeni produkcyjnej
- obszary zabudowane
- obszary przeznaczone pod zabudowę, ze wskazaniem w miarę potrzeby na zorganizowaną działalność inwestycyjną
- kierunki rozwoju komunikacji i infrastruktury technicznej
- obszary o obowiązkowych planach zagospodarowania
Reasumując, należy określić podstawowe role miasta, tj:mieszkanie, praca, wypoczynek;komunikacja i usługi ad b) "Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego" jest przepisem gminnym(dokumentem prawnym). Ustalenia miejsc. pl. zag. prz. stanowią treść uchwały rady gminy. Jego wykonanie podlega podobnym ustaleniom jak "studium". Integralną częścią planu jest rysunek planu, wykonuje się go w skalach:1:5000 dla małych miast, 1:10000 dla średnich miast, 1:25000 dla małych miast.
MPZP powinien zawierać:
- przeznaczenie terenów i linie rozgraniczające tereny o różnych funkcjach
- linie rozgraniczające ulice,place, czy drogi publiczne
- tereny przeznaczone do realizacji celów publicznych oraz linie rozgraniczające te tereny
- granice i zasady zagospodarowania terenów lub obiektów chronionych
- zasady obsługi w zakresie infrastruktury technicznej oraz linie rozgraniczające te tereny
- lokalne warunki, zasady i standardy kształtowania zabudowy oraz urządzania terenu. linie zabudowy, gabaryty obiektów oraz wskaźniki intensywności zabudowy
- zasady i warunki podziału terenów na działki budowlane
- szczególne warunki zagospodarowania terenów, w tym zakaz zabudowy
- tereny na których przewiduje się stosowanie systemów indywidualnych lub grupowych oczyszczania ścieków lub zbiorników bezodpływowych
- tymczasowe sposoby zagospodarowania
- granice obszarów: zorganizowanej działalności inwestycyjnej, rehabilitacji istniejącej zabudowy, przekształceń obszarów zdegradowanych.
Urząd gminy zawiadamia pisemnie oraz zwyczajowo o terminie wyłożenia projektu MPZP. Odnośnie MPZP przed zatwierdzeniem można składać:
*protesty - może wnieść każdy
*zarzuty - może wnosić osoba, której interes lub uprawnienia zostały przez MPZP naruszone. 29. Typy domów mieszkalnych jednorodzinnych.
* wolno stojący __ pow. działki: 350-450m2
* bliźniaczy __ pow. działki: 250-350m2
* szeregowy __ pow. działki: 150-250m2
* atrialny __ pow. działki: 150-250m2
* mały dom mieszkalny czteromieszkaniowy, 2-kond. 30.Zalety przestrzenne mostów z jazdą górą. [KL1]
1



Dane autora:




wiedza.diaboli.pl / Architektura

190 IP banned